بسیاری از والدین دوست دارند فرزندشان مهربان، کمککننده و دلسوز باشد؛ اما گاهی میبینند کودک فقط به خواستههای خودش توجه میکند، در خانه همکاری کمی دارد، نسبت به نیاز دیگران بیتفاوت است یا وقتی از او کمک خواسته میشود، مقاومت میکند.
در چنین شرایطی ممکن است والدین بگویند: «فرزندم فقط به خودش فکر میکند»، «اهل کمک کردن نیست» یا «قدر زحمت دیگران را نمیداند». اما در بسیاری از موارد، مشکل اصلی این نیست که کودک بدخواه یا بیاحساس است؛ بلکه هنوز مهارت خدمت به دیگران را یاد نگرفته است.
خدمت به دیگران یعنی کودک کمکم یاد بگیرد که میتواند با رفتارهای کوچک و متناسب با سن خود، به بهتر شدن حال دیگران کمک کند. این خدمت میتواند در خانه، مدرسه، جمع دوستان، محله یا حتی در برخوردهای ساده روزمره اتفاق بیفتد.
هدف از آموزش خدمت به دیگران این نیست که کودک خودش را نادیده بگیرد یا همیشه خواستههای دیگران را به خواستههای خودش ترجیح دهد. هدف این است که یاد بگیرد در کنار توجه به نیازهای خود، نسبت به نیازها، سختیها و احساسات دیگران هم بیتفاوت نباشد.
یک موقعیت آشنا برای والدین در رابطه با همدلی کودکان
فرض کنید مادر مشغول جمع کردن وسایل خانه است و از کودک میخواهد چند وسیله کوچک را سر جای خود بگذارد. کودک میگوید: «حوصله ندارم» یا «به من چه؟» و دوباره سراغ بازیاش میرود.
یا در مدرسه، یکی از همکلاسیها مدادش را جا گذاشته و کودک با اینکه مداد اضافه دارد، حاضر نیست کمک کند. یا وقتی خواهر کوچکترش برای برداشتن وسیلهای به کمک نیاز دارد، او بیتفاوت از کنارش عبور میکند.
در این موقعیتها ممکن است والدین ناراحت شوند و کودک را سرزنش کنند. اما سرزنش و برچسبهایی مثل «خودخواه» یا «بیفکر» معمولاً باعث رشد روحیه خدمت نمیشود. کودک باید در فضای امن، با الگو، تمرین و تجربههای کوچک یاد بگیرد که کمک کردن میتواند ارزشمند و لذتبخش باشد.
همدلی و کمک به دیگران یعنی چه؟
خدمت به دیگران یعنی کودک بتواند متناسب با سن و توان خود، برای کمک به دیگران قدمی بردارد. این مهارت چند بخش مهم دارد:
- دیدن نیاز دیگران
- توجه به احساسات اطرافیان
- کمک کردن بدون اجبار شدید
- همکاری در خانه و مدرسه
- بخشیدن بخشی از زمان، انرژی یا امکانات خود
- احترام به زحمت دیگران
- مشارکت در کارهای جمعی
- احساس مفید بودن در کنار دیگران
کودک خدمتگزار، کودکی نیست که همیشه از خودش بگذرد یا هر خواستهای را بپذیرد. او هم حق دارد خسته شود، نه بگوید و نیازهای خودش را داشته باشد. اما به مرور یاد میگیرد که کمک کردن، بخشی از زندگی سالم و انسانی است.
چرا کمک و خدمت به دیگران برای کودک مهم است؟
خدمت به دیگران یکی از پایههای رشد اخلاقی و عاطفی کودک است. کودکی که کمک کردن را یاد میگیرد، فقط مهربانتر نمیشود؛ بلکه احساس توانمندی، تعلق و ارزشمندی بیشتری هم پیدا میکند. این مهارت به کودک کمک میکند:
- همدلتر و دلسوزتر باشد.
- زحمت دیگران را بهتر درک کند.
- در خانواده و جمع، همکاری بیشتری داشته باشد.
- کمتر فقط بر خواستههای شخصی خود متمرکز شود.
- احساس کند میتواند مفید و اثرگذار باشد.
- روابط بهتری با خواهر، برادر، دوستان و بزرگسالان داشته باشد.
- مسئولیت اجتماعی و اخلاقی بیشتری پیدا کند.
وقتی کودک میبیند کمک او هرچند کوچک، میتواند حال کسی را بهتر کند، احساس ارزشمندی درونی پیدا میکند. اما اگر همیشه فقط دریافتکننده توجه، محبت و خدمات باشد، ممکن است دیرتر یاد بگیرد که خودش هم میتواند سهمی در آرامش و شادی دیگران داشته باشد.
نشانههایی که کودک به تقویت مهارت همدلی به دیگران نیاز دارد
اگر کودک شما چند مورد از رفتارهای زیر را دارد، بهتر است روی مهارت خدمت به دیگران با او کار کنید:
- در خانه همکاری کمی دارد.
- وقتی از او کمک خواسته میشود، سریع مقاومت میکند.
- نسبت به خستگی یا ناراحتی دیگران بیتفاوت است.
- فقط به خواستهها و راحتی خودش توجه دارد.
- وسایل و امکانات دیگران را بدون قدردانی استفاده میکند.
- کمک و همدلی به دیگران را وظیفه آنها میداند.
- در کارهای گروهی سهم خود را انجام نمیدهد.
- هنگام نیاز دوستان یا اعضای خانواده، واکنش کمی نشان میدهد.
- از بخشیدن یا شریک شدن با دیگران بهشدت ناراحت میشود.
- بعد از کمک گرفتن، تشکر یا قدردانی نمیکند.
این رفتارها در کودکان میتواند طبیعی باشد، اما اگر ادامهدار شود، بهتر است با آموزش آرام و مستمر اصلاح شود.
چگونه همدلی کردن به دیگران را به کودک آموزش دهیم؟
۱. از کمکهای کوچک در خانه شروع کنید
خانه اولین جای تمرین خدمت است. لازم نیست کودک کارهای بزرگ انجام دهد. کمکهای ساده و روزمره کافی است. مثلاً:
- گذاشتن قاشقها روی سفره
- جمع کردن ظرف خودش
- آوردن یک لیوان آب برای پدر یا مادر
- کمک به خواهر یا برادر کوچکتر
- مرتب کردن بخشی از وسایل خانه
وقتی کودک در خانه تجربه کمک کردن داشته باشد، خدمت به دیگران برایش به یک رفتار طبیعی تبدیل میشود.
۲. خدمت را با اجبار و تحقیر همراه نکنید
اگر کودک هر بار با جملههایی مثل «تو چقدر خودخواهی» یا «هیچوقت کمک نمیکنی» روبهرو شود، ممکن است نسبت به کمک کردن مقاومت بیشتری پیدا کند.
بهتر است به جای تحقیر، درخواست مشخص و آرام داشته باشید. مثلاً بگویید:
- «لطفاً این سه کتاب را بگذار داخل قفسه.»
- «میشود کمک کنی سفره را جمع کنیم؟»
- «خواهرت الان به کمک نیاز دارد، تو میتوانی در را برایش باز کنی.»
درخواست روشن، اثر بیشتری از سرزنش دارد.
۳. الگوی کمک کردن باشید
کودکان بیشتر از رفتار والدین یاد میگیرند تا از حرفهای آنها. اگر کودک ببیند والدین به هم کمک میکنند، به سالمندان احترام میگذارند، برای همسایه کاری انجام میدهند یا نسبت به نیاز دیگران بیتفاوت نیستند، این رفتارها را بهتر یاد میگیرد.
لازم نیست کارهای بزرگ انجام دهید. گاهی یک رفتار ساده، مثل نگه داشتن در برای دیگری یا احوالپرسی از فردی بیمار، برای کودک درس بزرگی است.
۴. درباره اثر همدلی و کمک کردن گفتوگو کنید
بعد از اینکه کودک کمکی انجام داد، درباره اثر آن با او صحبت کنید. مثلاً بگویید:
- «وقتی کمک کردی سفره زودتر جمع شد و همه خسته نشدند.»
- «دیدی وقتی مدادت را به دوستت دادی، چقدر خوشحال شد؟»
- «کمکت باعث شد خواهرت کمتر گریه کند.»
این گفتوگوها به کودک کمک میکند بفهمد کمک او واقعی و اثرگذار بوده است.
۵. فرصتهای ساده برای بخشش ایجاد کنید
بخشش یکی از شکلهای خدمت به دیگران است، اما باید متناسب با سن و بدون فشار زیاد باشد. مثلاً:
- انتخاب چند اسباببازی سالم برای بخشیدن
- کنار گذاشتن لباسهایی که دیگر اندازه کودک نیست
- درست کردن کارت یا نقاشی برای خوشحال کردن کسی
- مشارکت در تهیه یک بسته کوچک برای فرد نیازمند
مهم است کودک در این فرایند مشارکت داشته باشد، نه اینکه والدین به جای او تصمیم بگیرند و فقط از او انتظار همراهی داشته باشند.
۶. کمک کردن را به تجربهای خوشایند تبدیل کنید
اگر خدمت همیشه با اجبار، غر زدن یا سنگینی همراه باشد، کودک از آن فاصله میگیرد. میتوانید کمک کردن را به کاری خانوادگی و دلپذیر تبدیل کنید. مثلاً:
- همه با هم خانه را مرتب کنند و بعد بازی کنند.
- برای کمک به کسی، یک برنامه خانوادگی کوچک داشته باشید.
- بعد از انجام کار خیر، درباره حس خوب آن صحبت کنید.
کودک باید حس کند کمک کردن فقط وظیفه خشک و سنگین نیست، بلکه میتواند شادیآور باشد.
۷. تشکر و قدردانی را آموزش دهید
خدمت به دیگران فقط کمک کردن نیست؛ دیدن زحمت دیگران هم مهم است. به کودک یاد بدهید وقتی کسی برایش کاری انجام میدهد، تشکر کند. مثلاً:
- از مادر یا پدر برای غذا تشکر کند.
- از معلم برای آموزش قدردانی کند.
- از دوستی که وسیلهای به او داده تشکر کند.
- زحمت کارکنان مدرسه یا افراد خدماتی را ببیند.
کودکی که زحمت دیگران را میبیند، آمادگی بیشتری برای خدمت کردن پیدا میکند.
۸. تلاش کودک را مشخص تشویق کنید
وقتی کودک کمکی میکند، رفتار او را دقیق ببینید. به جای تشویق کلی، بگویید:
- «دیدم بدون اینکه بگویم، ظرفت را بردی آشپزخانه.»
- «کمکت به برادرت خیلی مهربانانه بود.»
- «وقتی برای مادربزرگ آب آوردی، خیلی خوشحال شد.»
تشویق مشخص باعث میشود کودک بداند کدام رفتار او ارزشمند است و آن را بیشتر تکرار کند.
اشتباهات رایج والدین در آموزش خدمت و همدلی به دیگران
برخی رفتارها باعث میشود کودک دیرتر روحیه خدمت را یاد بگیرد:
- انجام دادن همه کارها به جای کودک
- فقط نصیحت کردن بدون فرصت عملی
- برچسب زدن مثل «خودخواه» یا «بیمسئولیت»
- اجبار شدید به کمک کردن
- نادیده گرفتن خستگی یا نیازهای خود کودک
- مقایسه او با کودکان دیگر
- تشویق نکردن کمکهای کوچک
- الگو نبودن والدین در کمک به دیگران
- تبدیل خدمت به وظیفهای سنگین و ناراحتکننده
کودک با فشار و تحقیر، خدمتگزار نمیشود. او با دیدن الگو، تجربه کمکهای کوچک، تشویق درست و درک اثر رفتار خود رشد میکند. خدمت به دیگران یکی از مهارتهای مهم زندگی است. کودکی که این مهارت را یاد میگیرد، بهتر میتواند نیازهای اطرافیان را ببیند، در خانه و جامعه همکاری کند، زحمت دیگران را قدر بداند و احساس مفید بودن داشته باشد.
والدین باید به جای انتظارهای بزرگ، از کمکهای کوچک و روزمره شروع کنند. مشارکت در خانه، قدردانی از زحمت دیگران، فرصتهای ساده برای بخشش، الگوی خوب والدین و تشویق رفتارهای کمککننده، از مهمترین ابزارهای آموزش خدمت به دیگران هستند.
