کودکان امروز از سالهای ابتدایی زندگی با تلویزیون، تلفن همراه، تبلت، بازیهای رایانهای، شبکههای اجتماعی و اینترنت روبهرو میشوند. بسیاری از والدین نگران هستند که فرزندشان زمان زیادی را با گوشی بگذراند، محتوای نامناسب ببیند، تحت تأثیر تبلیغات قرار بگیرد یا در فضای مجازی با افراد ناشناس ارتباط داشته باشد.
در چنین شرایطی، فقط گرفتن گوشی یا ممنوع کردن کامل اینترنت راهحل کافی نیست. کودک باید یاد بگیرد چگونه از رسانهها درست، امن و مفید استفاده کند. این توانایی را «سواد رسانهای» مینامیم.
سواد رسانهای یعنی کودک هر چیزی را که میبیند و میشنود، بدون فکر قبول نکند. او باید بداند همه پیامها، فیلمها، عکسها، بازیها و تبلیغات برای او مناسب نیستند. همچنین باید یاد بگیرد زمان استفاده از صفحهنمایش را مدیریت کند و از اطلاعات شخصی خود محافظت کند.
والدین در آموزش سواد رسانهای نقش بسیار مهمی دارند. کودک با دستور و تهدید، رسانه را درست استفاده نمیکند؛ او با همراهی، قانون روشن و الگوی مناسب والدین یاد میگیرد.
یک موقعیت آشنا برای والدین
فرض کنید کودک شما بعد از مدرسه گوشی را برمیدارد و وارد بازی آنلاین میشود. قرار بوده فقط نیم ساعت بازی کند، اما یک ساعت و نیم گذشته است. وقتی از او میخواهید گوشی را کنار بگذارد، عصبانی میشود، گریه میکند یا میگوید: «همه دوستام بیشتر از من بازی میکنن.»
یا ممکن است کودک ویدیویی در اینترنت ببیند و بدون اینکه بداند درست است یا نه، آن را باور کند. شاید از یک تبلیغ تأثیر بگیرد و اصرار کند وسیلهای خاص برایش بخرید. گاهی هم ممکن است در بازی یا پیامرسان، با فردی ناشناس صحبت کند و فکر کند چون آن فرد مهربان است، پس خطری ندارد.
این موقعیتها برای بسیاری از خانوادهها آشناست. مشکل اصلی این نیست که کودک رسانه را دوست دارد. مشکل این است که هنوز روش درست استفاده از رسانه را یاد نگرفته است.
سواد رسانهای یعنی چه؟
سواد رسانهای یعنی کودک بتواند با رسانهها آگاهانه رفتار کند. رسانه فقط تلویزیون نیست. موبایل، اینترنت، بازی آنلاین، فیلم، کارتون، تبلیغ، شبکه اجتماعی، عکس و حتی پیامهایی که در گروهها منتشر میشوند، همگی رسانه هستند. کودکی که سواد رسانهای دارد:
- میداند همه چیزهایی که در اینترنت میبیند درست نیست.
- میتواند از والدین درباره محتوای مشکوک سؤال کند.
- زمان استفاده از گوشی یا تبلت را بهتر کنترل میکند.
- اطلاعات شخصی خود را به دیگران نمیدهد.
- تفاوت محتوای مناسب و نامناسب را کمکم میشناسد.
- از رسانه فقط برای سرگرمی استفاده نمیکند، بلکه یادگیری و خلاقیت را هم تجربه میکند.
سواد رسانهای به معنای دشمنی با رسانه نیست. رسانه میتواند مفید باشد، اگر کودک روش استفاده درست از آن را یاد بگیرد.
چرا آموزش سواد رسانهای مهم است؟
رسانهها بر فکر، احساس، رفتار و خواستههای کودک اثر میگذارند. کودک ممکن است بعد از دیدن بعضی برنامهها پرخاشگرتر شود، از ظاهر خود ناراضی شود، چیزهایی بخواهد که نیاز واقعی او نیست، یا با مقایسه خود با دیگران احساس کمارزشی کند.
همچنین استفاده زیاد از صفحهنمایش میتواند باعث کاهش تحرک، کمخوابی، افت تمرکز، بیحوصلگی، عصبانیت و کاهش ارتباط با خانواده شود. البته این مشکلات زمانی بیشتر میشوند که استفاده از رسانه بدون قانون و نظارت باشد. آموزش سواد رسانهای به کودک کمک میکند:
- انتخابهای بهتری داشته باشد.
- کمتر فریب تبلیغات و اطلاعات نادرست را بخورد.
- از حریم خصوصی خود مراقبت کند.
- زمان خود را بهتر مدیریت کند.
- به جای مصرفکننده صرف بودن، از رسانه برای یادگیری استفاده کند.
- رابطه سالمتری با والدین داشته باشد.
نشانههایی که کودک به آموزش سواد رسانهای نیاز دارد
اگر کودک شما این رفتارها را دارد، لازم است آموزش سواد رسانهای را جدیتر بگیرید:
- زمان زیادی را با موبایل، تبلت یا تلویزیون میگذراند.
- وقتی از او میخواهید گوشی را کنار بگذارد، به شدت ناراحت یا عصبانی میشود.
- به بازی، درس، ورزش یا گفتوگو با خانواده کمتر علاقه نشان میدهد.
- هر چیزی را که در اینترنت میبیند باور میکند.
- تحت تأثیر تبلیغات قرار میگیرد و زیاد اصرار به خرید دارد.
- بدون اجازه وارد سایتها، بازیها یا برنامههای جدید میشود.
- با افراد ناشناس در بازیها یا پیامرسانها صحبت میکند.
- اطلاعات شخصی خود را در فضای مجازی منتشر میکند.
- محتوای خشونتآمیز یا ترسناک میبیند.
- شبها دیر میخوابد چون سرگرم گوشی یا بازی است.
این نشانهها به معنای خراب شدن کودک نیست. یعنی کودک به راهنمایی، قانون و همراهی بیشتر نیاز دارد.
چگونه سوال رسانه ای را به کوکان آموزش دهیم؟
برای اموزش سواد رسانهای موارد زیادی وجود دارند که باید به آنها توجه دشاته باشید که در ادامه این موارد به طور کامل شرح داده شده است:
۱. قانون روشن برای استفاده از رسانه داشته باشید
قانون باید ساده، مشخص و قابل اجرا باشد. مثلاً:
- استفاده از گوشی بعد از انجام تکلیف و کارهای لازم
- ممنوع بودن گوشی هنگام غذا
- خاموش شدن صفحهنمایش یک ساعت قبل از خواب
- مدت مشخص برای بازی یا تماشای کارتون
- استفاده از اینترنت فقط در فضای عمومی خانه، نه در اتاق بسته
قانونی که یک روز اجرا شود و روز دیگر فراموش شود، اثر کمی دارد. ثبات والدین بسیار مهم است.
۲. به جای دعوا، درباره دلیل قانون توضیح دهید
کودک بهتر همکاری میکند وقتی بداند چرا قانونی وجود دارد. به جای گفتن «گوشی بده، بس است»، میتوانید بگویید:
«چشم و مغزت نیاز به استراحت دارد. اگر زیاد با گوشی باشی، خوابت به هم میریزد و فردا خسته میشوی.»
توضیح باید کوتاه و متناسب با سن کودک باشد. سخنرانی طولانی معمولاً اثر ندارد.
۳. همراه کودک محتوا ببینید
یکی از بهترین روشها این است که گاهی کنار کودک بنشینید و برنامه، کارتون یا بازی او را ببینید. در همان زمان میتوانید سؤالهای ساده بپرسید:
- «فکر میکنی این حرف درست بود؟»
- «اگر تو جای این شخصیت بودی چه کار میکردی؟»
- «این تبلیغ میخواهد ما چه چیزی بخریم؟»
- «آیا همه آدمها در واقعیت اینطوری زندگی میکنند؟»
این سؤالها به کودک کمک میکند فکر کند، نه اینکه فقط تماشا کند.
۴. درباره درست و غلط بودن اطلاعات صحبت کنید
به کودک یاد بدهید هر چیزی که در اینترنت منتشر میشود، حتماً درست نیست. بعضی خبرها، عکسها یا ویدیوها ممکن است ناقص، دروغ یا برای جلب توجه باشند.
برای کودک ساده توضیح دهید:
«قبل از اینکه چیزی را باور کنیم، باید بپرسیم چه کسی این را گفته، چرا گفته و آیا منبع مطمئنی دارد یا نه.»
برای کودکان کوچکتر میتوان گفت:
«همه چیزهایی که در گوشی میبینیم واقعی نیست.»
۵. حفظ حریم خصوصی را آموزش دهید
کودک باید بداند بعضی اطلاعات خصوصی هستند. مانند:
- نام و نام خانوادگی
- نشانی خانه
- نام مدرسه
- شماره تلفن
- عکس شخصی یا خانوادگی
- رمز گوشی یا حساب کاربری
به کودک بگویید:
«اگر کسی در اینترنت از تو اطلاعات خواست، حتی اگر مهربان بود، قبل از جواب دادن باید به من بگویی.»
۶. جایگزینهای جذاب ایجاد کنید
اگر تنها سرگرمی کودک گوشی باشد، جدا کردن او از گوشی سخت میشود. کودک نیاز به بازی، حرکت، ارتباط و سرگرمی واقعی دارد. چند جایگزین ساده:
- بازیهای خانوادگی
- کتاب داستان
- ورزش یا پیادهروی
- نقاشی و کاردستی
- کمک در آشپزی
- بازی با دوستان
- فعالیتهای آموزشی کوتاه
هدف این نیست که رسانه کاملاً حذف شود. هدف این است که زندگی کودک فقط دور رسانه نچرخد.
۷. الگوی خوبی باشید
اگر والدین همیشه گوشی در دست داشته باشند، کودک به سختی میپذیرد که خودش کمتر از گوشی استفاده کند. کودک بیشتر از رفتار ما یاد میگیرد تا از حرفهای ما.
گاهی لازم است والدین هم قانون خانوادگی داشته باشند؛ مثلاً هنگام غذا هیچکس گوشی استفاده نکند یا قبل از خواب همه گوشیها کنار گذاشته شوند.
اشتباهات رایج والدین در برخورد با رسانه
برخی اشتباهات رایج عبارتاند از:
- ممنوع کردن کامل بدون توضیح
- رها کردن کودک با گوشی برای ساکت شدن
- استفاده از گوشی به عنوان جایزه همیشگی
- گرفتن ناگهانی گوشی همراه با داد و دعوا
- بیاطلاعی از بازیها و برنامههایی که کودک استفاده میکند
- نداشتن قانون مشخص
- عمل نکردن خود والدین به همان قانونی که برای کودک گذاشتهاند
- ترساندن کودک به جای آموزش دادن
برخورد درست با رسانه نیاز به آرامش، قانون، گفتوگو و پیگیری دارد و باید توجه داشته باشید که سواد رسانهای یکی از مهارتهای ضروری برای کودکان امروز است؛ کودک باید یاد بگیرد رسانه میتواند هم مفید باشد و هم آسیبزا. او باید بداند چگونه زمان استفاده را کنترل کند، محتوای مناسب را تشخیص دهد، اطلاعات شخصی خود را حفظ کند و درباره چیزهایی که میبیند فکر کند.
والدین با قانون روشن، همراهی، گفتوگوی ساده و الگوی مناسب میتوانند به کودک کمک کنند رابطهای سالمتر و امنتر با رسانهها داشته باشد.
یک پاسخ
چقدر درست بود ممنون از اطلاعات خوبتون